Prestigieuze Kavli-prijs 2026 voor Amina Helmi

Bron: Rijksuniversiteit Groningen

Prof. dr. Amina Helmi, hoogleraar sterrenkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, ontvangt de prestigieuze Kavli-prijs voor astrofysica 2026. Helmi krijgt de prijs samen met Vasily Belokurov (University of Cambridge) en Rodrigo Ibata (Université de Strasbourg). De internationale onderscheiding wordt toegekend voor “het onthullen van fossiele bewijzen van vroegere fusies die aantonen dat de Melkweg is ontstaan door samensmeltingen met andere sterrenstelsels.”

De Kavli-prijs geldt, naast de Nobelprijs, als een van de hoogste onderscheidingen in de wetenschap en wordt elke twee jaar uitgereikt door de Norwegian Academy of Science and Letters. De laureaten ontvangen elk een gouden medaille en gezamenlijk een geldprijs van één miljoen Amerikaanse dollar. De prijs wordt uitgereikt door een lid van de Koninklijke familie van Noorwegen tijdens de Kavli-prijsweek in september 2026 in Oslo.

Een nieuwe kijk op de geschiedenis van ons sterrenstelsel

De Melkweg werd altijd gezien als een relatief onveranderlijk spiraalstelsel. Het onderzoek van Helmi en haar collega’s heeft dat beeld fundamenteel veranderd. Door de bewegingen en eigenschappen van miljoenen sterren te analyseren, ontdekten zij de overblijfselen van kleinere sterrenstelsels die in het verre verleden door de Melkweg zijn opgeslokt.

Deze zogenoemde ‘sterrenstromen’ vormen fossiele sporen van kosmische botsingen die in het verleden hebben plaatsgevonden. Op deze manier bieden sterrenstromen een gedetailleerd overzicht van de fusiegeschiedenis van het sterrenstelsel.

Een van Helmi’s meest invloedrijke bijdragen was de ontdekking van Gaia-Enceladus, een groot sterrenstelsel dat ongeveer tien miljard jaar geleden met de jonge Melkweg botste. Deze ontdekking, mogelijk gemaakt door gegevens van de Europese ruimtemissie Gaia, wordt beschouwd als een mijlpaal in ons begrip van de vorming van ons sterrenstelsel.

Kosmische archeologie

Helmi wordt internationaal erkend als een pionier op het gebied van ‘galactische archeologie’: het reconstrueren van de geschiedenis van sterrenstelsels aan de hand van kenmerken van sterren zoals posities, bewegingen en samenstelling. Haar onderzoek heeft niet alleen inzicht gegeven in het verleden van de Melkweg, maar biedt ook nieuwe mogelijkheden om de verdeling van de mysterieuze 'donkere materie' te onderzoeken: een onzichtbare vorm van materie die ongeveer 85% van alle materie in het heelal uitmaakt.

Volgens het Kavli Prize Committee heeft het onderzoek van Helmi en haar medewinnaars 'ons begrip van hoe grote sterrenstelsels zoals de Melkweg zijn ontstaan fundamenteel veranderd.' Sterrenstelsels worden niet langer gezien als statische systemen, maar als dynamische structuren die voortdurend veranderen door kosmische interacties.

Trots voor Groningen

Amina Helmi studeerde sterrenkunde aan de Nationale Universiteit van La Plata in Argentinië en promoveerde aan de Universiteit Leiden. Sinds 2003 is zij verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, waar zij zich ontwikkelde tot een van de meest vooraanstaande astronomen ter wereld. Eerder ontving zij onder meer de Spinozapremie, de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap.

Met de toekenning van de Kavli-prijs krijgt haar onderzoek naar de oorsprong en evolutie van sterrenstelsels een uitzonderlijke internationale erkenning. De prijs onderstreept tevens de leidende positie van de Rijksuniversiteit Groningen op het gebied van sterrenkundig onderzoek.

'Deze prijs is een prachtige erkenning voor jarenlang internationaal onderzoek naar de geschiedenis van ons sterrenstelsel,' aldus Helmi. 'Dankzij missies zoals Gaia kunnen we de Melkweg steeds beter lezen als een historisch archief van gebeurtenissen die miljarden jaren geleden hebben plaatsgevonden.'